مهار ترافيك در شهر هوشمند
همشهري آنلاين فناوري اطلاعات در راحتكردن زندگي شهري در جوامع امروزي نقش اساسي داشته و پيشرفت آن در چند سال گذشته موجب شده كه در خيلي از كشورها با استفاده از اين فناوريها، راهكارهاي نويني براي كنترل و بهبود وضعيت ترافيك ارائه شود.
اين نقش بهخصوص در قالب مفهومي بهنام ITS در كنترل ترافيك شهري و جادهاي بسيار برجستهاست.
در كشور ما نيز بعضي از اين فناوريها مانند سامانه كنترل هوشمند چراغ راهنمايي تقاطعها، سامانه اطلاعرساني تراكم ترافيك با راديو و تابلوهاي متغير خبري، ثبت خودكار وقايع و تصادفات و تخلفات، توزين در حال حركت، آمارگيري اتوماتيك از پارامترهاي ترافيكي و دوربينهاي كنترل سرعت بهكار برده ميشود.
تعاريف گوناگوني براي ITS ارائه شده اما يكي از بهترين تعاريف آن توسط وزارت ترابري ايالات متحده عنوان شده است؛ «سامانههاي خودكار جمعآوري، نگهداري، پردازش و توزيع اطلاعات مربوط به جابهجايي کالا و مسافر».
درصورت استفاده درست از ITS، بسيارى از مشكلات حملونقل از قبيل خسارتهاى مادى و معنوى ناشى از سوانح و تصادفات، مشكلات نظارت و مديريت در حملونقل، زمانهاى تلفشده و... رفع مىشود.
كنترل هوشمند چراغ
سامانههاى كنترل تطبيقى يا هوشمند چراغهاى راهنمايى تقاطعها يكي از پيشرفتهترين شاخههاي ITS است كه در بسياري از كشورهاي دنيا بهكار ميرود و در مديريت و بهينهسازى جريان ترافيك و روانسازى آن، نقش مهمي دارد.
در شهرهاي بزرگ جهان، از سامانههاي مختلفي براي كنترل هوشمند چراغهاى راهنمايى استفاده ميشود كه از آنجمله ميتوان به SCOOT، SCATS، Philips، Prodyn و... اشاره كرد.
در اين سامانهها، چراغهاى راهنمايى تقاطعها بايد طوري عمل كنند كه حداقل تأخيرها و توقفها و حداكثر گذردهى و ايمنى را در تقاطعها ايجاد كنند.
بهاينترتيب، با ايجاد هماهنگى بين چراغهاى راهنمايى تقاطعهاى مجاور توسط مركز هوشمند كنترل ترافيك، كمترين تأخير در شبكه ترافيك شهرى حاصل مىشود.
در اين سامانهها حجم و ميزان تراكم خودروها توسط حسگرهاى گوناگونى كه در زير سطح جاده يا در حواشى آن نصب شدهاند، اندازهگيري شده و با فيبر نورى يا بهصورت بيسيم به مركز كنترل ترافيك فرستاده ميشوند.
در آنجا، نرمافزارها، محاسبات مربوط به مديريت ترافيك را با در نظرگرفتن شرايط و زمان بهينه توقف پشت چراغ يا حركت در حالت سبز انجام داده و سپس دستورات لازم به دستگاههاى كنترلكننده چراغها فرستاده ميشود.
از اين سامانهها، در ايران، SCATS (سامانه تعديل ترافيك تطبيقى سيدني) از همه معروفتر است و بيشترين كار پژوهشي و عملياتي روي آن انجام شدهاست.
همانطور كه از نام اين سامانه پيداست، اولين بار در شهر سيدني استراليا از اين سامانه استفاده شد و پس از آن در شهرهاي هنگكنگ، تهران، دوبلين و آتلانتا بهكار رفت.
بهاين سامانه، گاهي CATSS (سامانه خودكار علامتدهي ترافيك كانبرا – پايتخت استراليا) هم ميگويند كه نشان ميدهد استراليا در اين زمينه فعاليتهاي زيادي انجام دادهاست.
هماكنون در دنيا 23هزار تقاطع در بيش از 100 كشور دنيا بهاين سامانه مجهز هستند و تهران در اين ميان يكي از پيشگامان بودهاست.
هسته مركزي SCATS نرمافزاري است كه با جمعآوري اطلاعات تقاطعها (از جمله حجم عبوري هر مسير و توقف يا عدم توقف خودروها پشت چراغ قرمز) و بررسي و پردازش اين دادهها، فرمان مربوط به عملكرد چراغ هر تقاطع (از جمله طول سيكل و زمان سبز هر مسير) را به آن تقاطع مخابره ميكند.
مهمترين فوايد اين سامانه كاهش تأخيرهاى بىمورد، كاهش زمان سفر و جلب آرامش و رضايت مسافر، ايجاد موج سبز در حركت، چشمك زن كردن تقاطعها در ساعات خلوت، كاهش تصادفات و... است.
همچنين وجود چنين سامانه اى بههمراه يك شبكه اطلاعرساني قوي به سادگى مىتواند قبل از شروع سفرهاي درونشهري، به افراد در انتخاب مسير مطلوب كمك كندو در كاهش ترافيك تأثير زيادي داشته باشد.
كاهش زمان سفر تا ۱۵ درصد، كاهش تأخير در تقاطعهاى چراغدار ۳۵درصد، كاهش مصرف سوخت ۱۲درصد، كاهش نشر آلايندهها ۱۰درصد، كاهش مدت جمعآورى صحنه تصادف ۳۵درصد، كاهش تأخير در عبور از تقاطعها تا ۲۰درصد از فوايد بهكارگيري SCATS است.
كنترل هوشمند در تهران
تهران در سال 77، به سیستم كنترل مركزی هوشمند مجهز شد.
با توجه به اهميت چراغهاي راهنمايي در كنترل و هدايت ترافيك، يكي از فعاليتهاي اصلي شركت كنترل ترافيك تهران گسترش و ارتقاي سامانه كنترل چراغهاي راهنمايي در سطح شهر تهران بوده است.
مهمترين اين فعاليتها توسعه و گسترش سامانه هوشمند يكپارچه كنترل چراغهاي راهنمايي در سطح شهر بوده است. 9500 كيلومتر معبر شرياني و بزرگراهي و جمعكننده و پخشكننده و 2300 كيلومتر معبر در اختيار در تهران، طول شبكههاي در اختيار را به 16 ميليون و 500 هزار كيلومتر ميرساند كه رقم قابل توجهي در مقابل 3ميليون خودرو درحال تردد در سطح شهر نيست.
بر اين اساس 276 تقاطع در سطح تهران به سامانه SCATS مجهز شدهاند 250 تاي ديگر هم بهزودي به اين سامانه مجهز ميشوند.
همچنين در اين راستا، 19 تابلوي متغير خبري در تهران نصبشده و 170 كيلومتر فيبر نوري اختصاصي كشيده شدهاست.
گستردگي و پيچيدگي ترافيك تهران استفاده از چراغهاي راهنمايي هوشمند را در تقاطعهاي پرتردد ناگزير ميكند.
براساس آمار شركت كنترل ترافيك اگر يك تقاطع در شهر تهران دچار نقص فنى يا دستكارى شود نه تنها عملكرد آن تقاطع بلكه توازن يك شبكه با حداقل ۱۵ تقاطع ديگر به هم مىخورد.
نرمافزار SCATS عملكرد توسعه، نگهداري و پشتيباني چراغهاي هوشمند را در فرآيند پيچيدهاي، از نصب و راهاندازي چراغ در تقاطع، تا برقراري خط ارتباطي مورد نياز با مركز كنترل و همچنين طراحي شبكه ترافيكي تهران در SCATS و تعريف الگوريتمهاي مناسب براي زمانبندي شامل ميشود.
مجموعه كليه اين فعاليتها توسط بخشهاي مختلف شركت كنترل ترافيك انجام ميگيرد.
مونه موفقيتآميز بهكارگيري SCATS در تقاطعهاي خيابان طالقاني است. از ضلع شرقي دانشگاه تهران كه به سمت شرق برويد، غيراز تقاطع خيابان فلسطين كه ميدان است، خيابان طالقاني 10 تقاطع چراغدار دارد كه از تقاطع وصال شروع شده و تا تقاطع شريعتي ادامه دارد.
اما وقتي وارد خيابان طالقاني ميشويم، بهخصوص بين تقاطع وليعصر تا بهار، از 7 تقاطع چراغدار، عملا پشت يك يا دو چراغ بيشتر متوقف نميشويم كه نشان از موفقيت SCATS دراين محدوده دارد.
در تهران همچنين سامانه اولويتدهي به خودروهاي امدادي (EVP) براي استفاده بهينه از زمان طلايي و عدم اتلاف وقت و حضور به موقع خودروهاي امدادي در مواقع خطر درحال آزمايش است.
دراين سامانه پيشرفته، به محض فعالشدن تجهيزات داخل خودرو امدادي (حتي در فاصله دور از تقاطع)، گيرنده مربوطه تقاضاي عبور خودرو امدادي را دريافت کرده و چراغ مسير را سبز ميكند (يا در حالت سبز نگه ميدارد) تا زمانيکه خودرو از تقاطع عبور کند و به عبارتي گيرنده تقاضا را دريافت نکند.
سامانه EVP هماكنون در تقاطع خيابان مطهري و سليمانخاطر (اميراتابک) درحال آزمايش است.