خانه ايمن كجاست؟
گفتوگو با دكتر رضا محمدي، فوق دكتراي پيشگيري از حوادث در مورد حوادث خانگي.
حادثه خبر نميكند يا ميكند؟ سؤال سختي است. اگر حوادث بيرون را در نظر بگيريم بيشتر آنها مواردي هستند كه از كنترل ما خارجند. اما آيا هيچوقت به خطراتي كه در خانه به ظاهر امن شما در كمين تان نشستهاند فكر كردهايد؟
اينها همان حوادث قابل پيشگيري هستند كه در اكثر موارد دست كم گرفته ميشوند. حوادث منزل بهخصوص آنها كه به اطفال و سالخوردگان مربوط ميشوند اغلب بار مالي زيادي دارند در حاليكه با رعايت برخي نكات ايمني ساده براحتي قابل پيشگيري هستند.
اين مسئله از جمله نكاتي است كه در شانزدهمين كنفرانس بينالمللي جامعه ايمن كه خردادماه در تهران برگزار شد، مورد اشاره قرار گرفت. دكتر رضا محمدي، پزشك و فوق دكتراي اپيدميولوژي و پيشگيري از حوادث از دانشگاه كارولينسكاي سوئد از جمله سخنرانان اين كنفرانس بود.
وي كه تحقيقاتي در زمينه حوادث مختلف از جمله حوادث منزل در ايران و دنيا انجام داده، در اين زمينه با وزارت بهداشت كشورمان نيز همكاريهايي داشته است. «جامعه ايمن» و «پيشگيري از حوادث منزل» محور گفتوگو با دكتررضا محمدي است.
- اگر موافق هستيد بحث را با مفهوم «جامعه ايمن» شروع كنيم.
جامعه ايمن جامعهاي است كه حوادث در آن به حداقل ممكن برسد. البته بحث جامعه ايمن همه حوادث را در برميگيرد. اينكه چه كار كنيم كه در كلشهر يا شهرستان ارتقاي ايمني داشته باشيم، منجر به ايجاد يك جامعه ايمن ميشود.
-
بحث ايمني و ارتقاي ايمني از چه زماني اهميت امروزي را پيدا كرد؟
در كشورهاي پيشرفته دنيا از جمله سوئد از حدود دهه 1950ميلادي تحقيقات در زمينه ايمني بهعنوان يكي از مهمترين بخشهاي سلامت مطرح شد و كارهاي زيادي در اين زمينه صورت گرفت بهطوري كه حتي برخي دانشگاههاي كشورهاي پيشرفته رشتهاي تحصيلي تحت عنوان «ارتقاي ايمني و پيشگيري از سوانح» دارند و سرمايهگذاري زيادي در اين زمينه ميكنند. در حال حاضر ميتوان به كشورهاي اسكانديناوي بهعنوان پيشگامان ارتقاي ايمني اشاره كرد.
-
شروع اين بحث در ايران از چه زماني بود؟
سازمان جهاني بهداشت سال 1993 – 1992 را بهعنوان سال پيشگيري از حوادث مطرح كرد. در آن زمان در ايران معلوم شده بود كه حوادث يكي از علل مهم قابل پيشگيري مرگ و مير هستند و حتي در داخل وزارت بهداشت ارگاني به نام مديريت بيماريهاي غيرواگير تأسيس شده بود كه به بحث حوادث نيز ميپرداخت.
در آن زمان در زمينه پيشگيري از حوادث مواردي چون جلوگيري از حوادث خانگي براي وزارت بهداشت قابل اجراتر بود و امكان برنامهريزي بيشتري وجود داشت. در همين هنگام هيأتي از ايران به كشور سوئد آمد و با پديده «جامعه ايمن» آشنا شد.
فعاليت در زمينه جامعه ايمن در ايران بهدنبال بازگشت اين هيات به ايران شكل جديتري به خود گرفت. اين كارشناسان از آن زمان طرحهايي را شروع كردند كه حوادث خانگي هم يكي از مهمترين آنها بود.
-
يعني نتايج بررسيهاي اين كارشناسان نشان ميداد كه خانههاي ما ناامن است؟
ببينيد خانه مكاني است براي استراحت، آرامش و رفع خستگي. با اين حساب هيچ كسي انتظار ندارد كه در خانهاش دچار مشكلي شود. اما اگر احتمال وجود حتي يك حادثه ناتوان كننده، در خانه وجود داشته باشد ديگر نميتوانيم بگوييم كه خانههايمان امن و بيخطر هستند.
-
منظور شما چه جور مشكلاتي است؟
اينها مشكلاتي هستند كه آرامش شما را به ويژه در زماني كه نياز به استراحت داريد ميگيرند. بهعنوان نمونه 80 درصد از موارد سوختگيهاي منجر به بستري يا مرگ در منزل اتفاق ميافتند كه يكي از مهمترين حوادث قابل پيشگيري است. علاوه بر اين، خطر زمين خوردن در منزل هميشه سالمنداني را كه داراي ناراحتيهاي جسمي بيشتري هستند و آسيب پذيرترند، تهديد ميكند.
-
پس بهنظر ميرسد كه اطفال و سالخوردگان بيش از سايرين در معرض خطر قرار دارند؟
مسلما حوادث خانگي براي گروههايي خطر آفرينند كه زمان بيشتري را در منزل سپري ميكنند يا كساني كه توان محافظت و مراقبت از خودشان را ندارند، مثل كودكان زير 5سال يا افراد خيلي مسن. اما ساير گروهها مثل زنان خانهدار هم جزو گروههاي آسيبپذير تلقي ميشوند.
اينها بيشتر در معرض خطرهايي مثل بريدگيها يا مسموميتها قرار ميگيرند كه در بدترين شرايط منجر به فوت يا نقص عضو ميشود. البته در كل گروههاي جوان كمتر از سالمندان و كودكان در معرض حوادث خانگي قرار ميگيرند ولي از طرف ديگر احتمال بروز حوادث ترافيكي در آنها بيشتر است.
-
با اين حساب بهنظر ميرسد حوادث خانگي جزو موضوعاتي هستند كه تاكنون دست كم گرفتهشدهاند؟
متأسفانه همينطور است و سازمانهايي كه بايد در اين زمينه با وزارت بهداشت همكاري لازم را انجام دهند به خوبي كار نميكنند. در واقع ما در كشورمان به مسئله ايمني منزل بهعنوان يك موضوع قابل توجه نگاه نميكنيم.
بهعنوان نمونه، در كشور ما معمولا رسم نيست كه درهاي منزل را ايمن كنند تا اگر دست كودكي لاي آن گير كرد كمترين آسيب را ببيند و پنجرهها را ايمن كنند تا امكان بيرون افتادن شخص از آن يا احتمال بروز شكستگي درصورت برخورد با لبه پنجره به حداقل برسد. بايد بگوييم مسئله ايمني منزل موضوعي است كه بايستي در سطح كلان در نظر گرفته شود.
-
آيا تاكنون اقداماتي هم در اين زمينه صورت گرفته است؟
بله. در سال 1376 بحث پيشگيري از حوادث خانگي در وزارت بهداشت مطرح شد. هدف اصلي ما از اين طرح آن بود كه ايمني بهعنوان يكي از نيازهاي اساسي مردم به داخل منازل برده شود. با توجه به قويتر بودن سامانه بهداشتي اوليه در روستاها و ارتباط نزديكتر مسئولين خانههاي بهداشت يعني بهورزها با مردم روستا، از آنها خواسته شد تا ضمن انجام وظايف محوله به داخل منازل روستايي بروند و برخي نكات ايمني نظير حفاظهاي پشت بام و استخر، تنور، ايمني وسائل الكتريكي، آشپزخانه، و وسائل گرمايي و حتي برچسبدار بودن شيشههاي حاوي مواد سمي و داروها را كنترل كنند.
-
در شهرها هم چنين كاري كرديد؟
البته اين كار در روستاها بهعنوان يك كار مشخص همراه با گزارشدهي صورت گرفت و خود بهورزها موظف به انجام آن شدند اما در مناطق شهري در جاهايي كه امكان پذير بود مثل كاشان، بابل، و برخي نقاط شهر مشهد با كمك رابطين شهري اين كار صورت گرفت ولي امكان پوشش دهي تمام شهرها وجود نداشت.
-
بهنظر ميرسد كه يك كار زيربنايي را در ايران شروع كردهايد؟
كار خيلي بزرگي را شروع كردهايم. البته عمده تلاش ما آموزش و فرهنگسازي است و بحث مداخلات اجرايي بهصورت جدي وجود نداشته است.
-
چرا چنين سامانهاي در شهرهاي بزرگ كه جمعيت بيشتري دارند وجود ندارد؟
ببينيد اين مسئله به تفاوتهاي ساختاري بين روستاها و شهرها برميگردد. ما در شهرهاي بزرگ سامانهاي مثل سامانه بهورزي كه در تماس نزديك با خانوادهها باشد را نداريم. البته در نقاطي كه رابطين بهداشتي فعال هستند كارهايي صورت گرفته كه كافي نيست.
مثلا در روستاها امكان اينكه يك بهورز براحتي داخل منزل برود بسيار بيشتر از شهرهاست اما در شهرها معمولا رسم نيست كه غريبهاي داخل منزل كسي برود. حتي ما از رابطين بهداشتي كه در برخي شهرها فعال هستند خواستيم كه به منازل نروند مگر آنكه صاحب آن خانه را بشناسند يا قوم و خويش باشند.
-
حال كه امكان برخورد نزديك در شهرها وجود ندارد، آيا تبليغات ميتوانند نقشي در اطلاع رساني در اين زمينه داشته باشند؟
بدون ترديد اهميت تبليغات از سالها قبل مشخص شده است، بهعنوان نمونه ميتوانم به برنامه غول آهني اشاره كنم. اگر خاطرتان باشد چندين سال قبل حداقل هفتهاي يك حادثه چرخ گوشت براي بچهها اتفاق ميافتاد.
در آن زمان مسئولين تصميم گرفتند تا با طراحي يك تيزر تبليغاتي به نام غول آهني در برنامه كودك اطلاعرساني كنند و خطر بروز حادثه چرخگوشت را به حداقل برسانند كه موفق هم بودند. همين الان هم در مورد مسائل و مشكلات ترافيكي كارهاي تبليغاتي زيادي انجام شده و شخصيتهاي كارتوني محبوبي در اين زمينه وجود دارند كه البته هنوز تأثير آن به صورت دقيق مشخص نشده است.
-
غير از تبليغات آيا راه ديگري هم وجود دارد؟
مطرح كردن اهميت اين موضوع و طرح مسئله «خانه ايمن» در مدارس ميتواند نقش زيادي داشته باشد. علاوه بر اين، بحث فرهنگسازي در گروههاي مختلف جامعه هم جاي خود را دارد. منظور من اين است كه اگر ايمني بهعنوان يك نياز در خانوادهها مطرح شود و افراد جامعه احساس نياز به آن را داشته باشند، بالطبع دنبال آن ميروند و از مسئولين خواهند خواست تا اقدامات بيشتري را در اين زمينه انجام دهند.
-
آيا از دستاوردهايي كه تاكنون در اين زمينه داشتهايد راضي بودهايد؟
هدف اصلي ما اين بود كه شيوع حوادث وآسيبهاي منجر به مرگ يا معلوليت كم شود و ايمني به حداكثر ممكن برسد. نتايج به دست آمده از مناطقي كه اين برنامهها را بهطور جديتري پياده كردهاند نشان دهنده تغييرات قابل توجه و كاهش چشمگير بروز حوادث خانگي بوده است. البته ما در كوتاه مدت انتظار موفقيت 100 درصد را نداريم.
-
فكر ميكنيد براي رسيدن به اين موفقيت چقدر زمان لازم است؟
اگر هدف ما در مورد حوادث خانگي رسيدن به نقطه صفر باشد، در اين صورت به همكاري وزارت صنايع و مسكن و شهرسازي هم نياز خواهيم داشت. با همكاري اين سازمانها و تدوين يك برنامه جامع ساختاري فكر ميكنم بهطور خوشبينانه حداقل به20سال زمان نياز داريم. ضمن اينكه دقيقه به دقيقه اين زمان هم نياز به يك برنامهريزي مشخص دارد.
-
در مورد «نقطه صفر» صحبت كرديد. براي ما از معني و اهداف «نقطه صفر» بگوييد.
البته اين بحث در كشور سوئد بيشتر در مورد حوادث ترافيكي وجود دارد. الان در كشور سوئد سالانه حدود 500 نفر در اثر حوادث ترافيكي جان خود را از دست ميدهند (اين ميزان در ايران در حدود 30 هزار نفر است.) مسئولين كشور سوئد براي اينكه اين 500 نفر را به «صفر نفر» برسانند از مدتها قبل طرحي به نام «نقطه صفر» يا «ديدگاه صفر» را مطرح كردهاند و در اين زمينه سرمايهگذاريهاي زيادي كردهاند. هدف نهايي طرح اين است كه «حتي يك نفر هم نبايد در اثر حوادث ترافيكي كشته شود.»
-
شما در كارولينسكا بهعنوان يكي از فعالترين محققين پيشگيري از حوادث و ارتقاي ايمني شناخته ميشويد، چه تفاوتهايي در اين زمينه بهخصوص در زمينه حوادث منزل بين كشورهاي پيشرفته و ايران ميبينيد؟
ببينيد شما بايستي در اين مورد تفاوتهاي ساختاري بين 2 جامعه را در نظر بگيريد كه بسيار زيادند، البته اميدواريم كه نكات مثبت كشوري مانند سوئد از طريق برنامههاي پژوهشي مشترك به ايران منتقل شود.
در سوئد در مورد جدا كردن عامل خطر و مورد خطر كارهاي زيادي كردهاند كه در جامعه ما مرسوم نبوده است. مثلاً در ايران هنوز اجاق گازها در دسترس بچههاي كوچك هستند و خطر سوختگي با آب جوش وجود دارد اما در سوئد حفاظهايي در جلوي آن قرار ميدهند تا مانع تماس كودك با ظرف و غذاي داغ شود. منظورم اين است كه در كشورهاي پيشرفته يك بحث ساختاري در زمينه ايمني وجود دارد و آنها ديدگاه ايمني را در تمام قسمتهاي زندگي يك كودك اعم از زمين بازي، منزل و حتي داخل مهد كودكها وارد ميكنند تا امكان بروز خطر به حداقل ممكن برسد.
ضمنا يكي ديگر از مشكلات در كشور ما كمبود نيروي آموزش ديده در اين زمينه است كه خوشبختانه به تازگي نياز به اين قضيه حس شده و براي تحصيل در اين رشته و رشتههاي مرتبط اولويتهايي به وجود آمده است. با اين وجود تا رسيدن به حد مطلوب و تأثيرگذار در سطح جامعه فاصله بسيار زيادي وجود دارد.
-
برگزاري شانزدهمين كنفرانس بينالمللي جامعه ايمن در ايران را هم ميتوانيم در راستاي اين رويكرد جديد به حساب آوريم؟
بله. جالب است كه بدانيد ميزباني اين كنفرانس در يك رقابت نزديك با چين به ايران داده شد و مركز همكاريهاي سازمان جهاني بهداشت بهدليل اقدامات خوب ايران و پيشرفتهاي صورت گرفته درخواست ميزباني ايران را در رقابت با چين پذيرفت.
-
آيا برگزار شدن اين كنفرانس در ايران ميتواند نشان دهنده اهميت كشور ما در اين زمينه باشد؟
در حال حاضر ايران بهعنوان يكي از كشورهاي فعال در زمينه جامعه ايمن كه حرفي براي گفتن دارد در مجامع بينالمللي شناخته شده است و معمولاً افراد زيادي از ايران در اين كنفرانسها شركت ميكنند.
البته در كنفرانس تهران بسياري از شركتكنندگان با هزينه شخصي خودشان به ايران آمده بودند كه موضوع قابل توجهي بود.بايد به اين نكته هم اشاره كنم كه در خرداد ماه امسال شهر كاشمر طي يك مراسم رسمي بهعنوان اولين شهر ايران به شبكه جهاني جامعه ايمن ملحق شد.
-
پس ميتوانيم بگوييم كه فاصله ايران و كشورهاي پيشرفته كم شده است؟
ميتوان گفت از لحاظ علمي به جايي رسيدهايم كه اسلوب و برنامههاي لازم را فهميدهايم ولي عملي كردن اين برنامهها نياز به زمان دارد.
-
جمعيت كشور ما در حال حاضر جمعيت جواني است. آيا اين مسئله اثري در بروز حوادث خانگي دارد؟
ببينيد مشكل كشور ما طي 20 – 30 سال آينده مشكل افراد سالخورده است چون كه جمعيت جوان ما به سن سالخوردگي ميرسند و بالطبع نياز به مراقبتهاي زيادي دارند كه يكي از مهمترين آنها پيشگيري از بروز حوادث خانگي است زيرا بروز يك حادثه در افراد سالمند مساوي است با ميزان زيادي از هزينههاي پزشكي.
-
بهنظر شما شعار پيشگيري بهتر از درمان است چه نقشي در حوادث خانگي دارد؟
اين مسئله از تمامي بيماريها حتي بيماريهايي كه با واكسيناسيون پيشگيري ميشوند قابل پيشگيريتر است و اين شعاري است كه هميشه بايد مدنظر داشته باشيم: «هيچ حادثهاي در منزل نيست كه قابل پيشگيري نباشد.»